STIGAO JE NOVI BROJ OBLAKODER MAGAZINA! NABAVI SVOJ PRIMERAK U SVIM BOOKA KNJIŽARAMA, ILI NAM PIŠI NA MEJL oblakodermagazin@gmail.com | STIGAO JE NOVI BROJ OBLAKODER MAGAZINA! NABAVI SVOJ PRIMERAK U SVIM BOOKA KNJIŽARAMA, ILI NAM PIŠI NA MEJL oblakodermagazin@gmail.com | STIGAO JE NOVI BROJ OBLAKODER MAGAZINA! NABAVI SVOJ PRIMERAK U SVIM BOOKA KNJIŽARAMA, ILI NAM PIŠI NA MEJL oblakodermagazin@gmail.com | STIGAO JE NOVI BROJ OBLAKODER MAGAZINA! NABAVI SVOJ PRIMERAK U SVIM BOOKA KNJIŽARAMA, ILI NAM PIŠI NA MEJL oblakodermagazin@gmail.com | STIGAO JE NOVI BROJ OBLAKODER MAGAZINA! NABAVI SVOJ PRIMERAK U SVIM BOOKA KNJIŽARAMA, ILI NAM PIŠI NA MEJL oblakodermagazin@gmail.com

Oblakoder merch   |    Newsletter    |    Patreon   |   Antifejk

Socijalistički spomenici – obeležja jedne ere

Izdvajamo deset manje poznatih spomenika kulture širom Srbije
Piše: Marija Milić

24. February 2022

Kada govorimo o umetničkom nasleđu 20. veka, socijalističke zemlje su svakako bile prepoznatljive po velelepnim spomenicima koji su predstavljali obeležje jednog društva. Oni su bili simbol njihove borbe, stradanja, solidarnosti, jedinstva, ali i pobede.

Prema nezvaničnim podacima, u Jugoslaviji je podignuto oko 15.000 spomenika posvećenih Narodnooslobodilačkom ratu. Većina tih spomenika podignuta je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka, na mestima značajnih istorijskih borbi iz Drugog svetskog rata ili na mestima velikih stradanja civila i partizana od strane okupatora. Velelepni spomenici tog perioda najčešće su izgrađeni od kamena i pretežno su velikih dimenzija, tačnije, lako ih je uočiti. I pored toga što privlače pažnju svojom grandioznošću retko kada znamo priču koja se krije iza tih sivih betonskih struktura.

Nekolicina spomenika nakon raspada Jugoslavije počela je da propada jer se lokalne opštine nisu brinule, a često su i nemarni građani doprineli njihovom skrnavljenju iscrtavajući grafite, dok su neki od njih krali predmete od bakra. Stoga, neka ovo bude i jedna vrsta podsetnika o potrebi da ipak vodimo računa o svim spomenicima kulture, jer su oni odraz jednog vremena.

Iako su nam spomenici poput onog na Kosmaju, u Kragujevcu, na Fruškoj Gori prepoznatljivi ili smo ih barem jednom posetili, u ovoj top listi predstavljamo vam deset manje poznatih spomenika i otkrivamo priču i razloge zbog kojih su sagrađeni.

Mauzolej borbe i pobede Čačka

Delo poznatog srpskog arhitekte Bogdana Bogdanovića posvećeno je palim borcima u Narodnooslobodilačkom ratu i revoluciji. Spomen – park svečano je otvoren 1980. godine, a izgradnja je trajala oko 10 godina. Zidovi su ukrašeni prikazima 620 divljih zveri iz brojnih svetskih mitologija koje su izvajane tako da izgledaju kao da gmižu po celom zdanju. Ovakav obrazac je tipičan kod mnogih bivših jugoslovenskih spomenika po tome šo konačni oblici ne prikazuju slike vezane za rat. Dizajniran je i stvoren kroz odvojene elemente koji se nikada ne dodiruju, već spajaju u jednu celinu. To je bila najčešća i najpopularnija tehnika koja se koristila u posleratnom periodu izgradnje. Spomenik u Čačku karakterom svoje arhitekture ne pripada nijednoj grupi ranije ostvarenih Bogdanovićevih memorijala, niti po svom obliku ima bilo kakve analogije sa drugim njegovim spomenicima, a to je ujedno i njegov prvi mauzolej.

Fotografije: Republik tours, Južne vesti

Jabuka – Stratište

Na putu Pančevo – Jabuka, nalazi se Stratište, grobnica više hiljada žrtava fašizma koji su u periodu od 1941 – 1944. godine na tom mestu streljani i pokopani. Do danas se ne zna tačan broj strljanih i pokopanih na Stratištu, ali prema nekim procenama bilo je između 10.000 i 12.000 nevinih žrtava fašizma. Na Stratištu je 1981. godine podignut spomen kompleks koji je svečano otkriven 22. novembra. On, kao kompoziciona celina, simbolizuje zaoranu brazdu, a delo je arhitekte Nebojše Delja. Tada je po njegovoj zamisli spomenik trebalo da bude nalik na brazdu, zaoranu na kosoj, travnatoj površini, izliven u gusu, da bi vremenom zarđao i dobio boju zemlje. Nakon nekoliko izmena prvobitnog idejnog rešenja, spomenik je konačno otvoren 22. novembra 1981. godine. Njegova visina iznosi oko 5 metara, a ovaj spomenik bio je uništavan više puta – čak su i bronzani delovi bili ukradeni.

Fotografije: Mapio

Štulac – Popina

Spomen – park Popina podignut je u sećanje na Popinsku bitku koja se odigrala oktobra 1941. godine. Ta bitka poslednja je zajednička borba četnika i partizana protiv fašista. Popinu je projektovao već pomenuti arhitekta Bogdan Bogdanović. Iako je tada već bio u penziji, prihvatio je da 1977. počene sa izgradnjom spomenika i završi je nakon tri godine, 1981. godine. Spomenik se nalazi u Mestu Štulac, nadomak Vrnjačke Banje i Trstenika, a kod lokalnog stanovništva poznat i pod imenom „Snajper”. Upravo na mestu gde se nalazi spomenik, 13. oktobra 1941. godine Trstenički partizanski odred i Dragosinjačka četa Kraljevačkog odreda vodili su višečasovnu borbu protiv delova nemačke divizije, koja je u tom trenutku bila petostruko nadmoćnija. Nakon čitave operacije, u Kraljevu, je kao epilog ove borbe, streljano 2.300 talaca. Ovaj spomenik je oda stradalima, a ujedno i poslednje Bogdanovićevo delo osmišljeno kao trodelna kompozicija od kamenih blokova sa zajedničkom osovinom. Spomenik je građen od jablaničkog granita, a rađen je u post – modernom stilu.

Spomenik Mramor – Brzeće

Spomenik na Mramoru je podignut 1969. godine u ime pobede partizana nad četničkim jedinicama koje su bile stacionirane na Kopaoniku. Jedna od najvećih bitki između četnika i partizana vodila se upravo na mestu gde se sada nalazi ovaj spomenik, u avgustu 1944. godine. Spomenik je nastao prema nacrtima vajara Živote Radojčića i predstavlja skulpturalnu kompoziciju visoku 15 metara sa kriptom u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci 22 borca. Ovaj spomenik je pre par meseći, prema rečima meštana, bio devastiran.

Fotografije: Spomenik Database

Čenej – Spomenik Novosadskom partizanskom odredu

Ovaj spomenik u Čeneju obeležava sećanje na novosadski partizanski odred. Podignut je na mestu gde je 26. jula 1941. godine započeta oružana borba protiv okupatora. Izgrađen je od žutog kamena, u obliku četiri monolita visoka oko 6 metara, a ispred kojih je spomen – ploča sa natpisom na tri jezika – srpskom, mađarskom i slovačkom. Spomenik je zvanično otvoren 1971. godine, na tridesetogodišnjicu pobune naroda protiv nemačke okupacije, a delo je novosadskog vajara Pavla Radovanovića.

Fotografije: Spomenik Database

Niš – Spomen – park Bubanj (Tri pesnice)

Bubanj je uzvišenje na jugozapadnom delu grada Niša na kome su za vreme Drugog svetskog rata okupatori streljali preko 10.000 civila. Posle rata pretvoreno je spomen – park u kome se nalaze tri pesnice  – velike betonske skulpture. Svaka od tri pesnice je različite visine (13,14 i 16metara) i one predstavljaju simbol muške, ženske i dečje ruke koje prkose neprijatelju zbog toga što su na Bubnju streljane i čitave porodice. Zagrebački arhitekta Ivan Sabolić projektovao je ovaj spomenik koji je svečano otvoren 14. oktobra 1963. godine. Pružanje otpora jednog od zarobljenika pred streljanje, kada je istrčao pred vod i digao pesnicu u vis, bila je inspiracija za izgled spomenika.

Fotografije: J.K.

Zaječar – Vešala

Kompleks spomenika u Zaječaru obeležava sećanje na lokalne pale borce i žrtve NOB-a, zajedno sa članovima Komunističke partije Jugoslavije koji su obešeni na brdu Kraljevica u septembru 1941. godine. U Zaječaru je 1966. godine održan konkurs za izradu prvog gradskog spomenika posvećenog samo jugoslovenskoj revoluciji i njenim palim žrtvama i herojima. Na konkursu je izabran poznati Vladimir Veličković. Fascinantna napomena o stvaranju ovog spomenika je da se Veličković konsultovao sa Bogdanom Bogdanovićem u fazi njegovog idejnog projektovanja. Ipak, zanimljivo je da stil i izgled dela ne sadrže jasne nagoveštaje ili karakteristike koje ukazuju na to da je Bogdanović mogao biti umešan. Radovi na izgradnji spomenika svečano su počeli 7. jula 1971. godine, na dan obeležavanja 30 godina od prvih srpskih ustanaka protiv nemačke okupacije

Izgradnja spomenika završena je u rekordnom roku, za samo 58 dana. Spomenik je dobio naziv „Vešala”, a simbolično je shvaćen kao vešala smrti koja u porazu padaju na zemlju nakon oslobođenja grada. Ispod spomenika je kripta u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci vojnika partizanske divizije.

Fotografije: Marko Milovanović, Anita Photography

Spomen-groblje – Sremska Mitrovica

Spomen – groblje u Sremskoj Mitrovici predstavlja sećanje na oko 12.000 ljudi koji su streljani na mestu ovog spomenika tokom Narodnooslobodilačke borbe.

Bogdan Bogdanović dobio je zadatak da predvodi projekat. Prvobitno otkrivanje memorijalnog kompleksa bilo je 4. jula 1960. godine, međutim, elementi su nastavili da se dodaju spomen – parku do oktobra 1981. godine. Primarni skulpturalni element u ovom kompleksu spomenika je bronzana urna visoka 7 metara, koja se nalazi na istočnom ulazu u park. Ovaj spomen – park u Sremskoj Mitrovici takođe je pretrpeo velika razaranja.

Fotografije: Srem portal, Zavod za zaštitu spomenika kulture

Titel – Spomenik palim borcima i žrtvama fašizma

Spomenik u Titelu odaje sećanje na mnoge lokalne borce koji su poginuli tokom Narodnooslobodilačke borbe, a takođe odaje počast mnogim građanima regiona koji su poginuli od strane okupatora Osovine, posebno tokom januara 1942. godine. Delo je lokalnog novosadskog arhitekte Jovana Soldatovića, a izgrađen je 1974. godine.

Centralni memorijalni element lokaliteta je, otprilike, 9 metara visoka betonska skulptura u obliku kandže koja se sastoji od tri zakrivljena i oštro zašiljena tornja, od kojih je svaki izgrađen od četiri blago pomaknuta naslagana bloka. Čini se da se ova tri tornja susreću na vrhu skulpture, ali se, zapravo, fizički ne dodiruju.

Fotografije: Spomenik Database

Zrenjanin – Raonik

Ovaj spomenik u Zrenjaninu obeležava početak ustanka u Vojvodini protiv okupacije Osovine od strane partizana koja je na ovim prostorima izbila juna 1941. godine. Vajar Mladen Marinkov je zrenjaninski spomenik završio 1985. godine i zvanično je predstavljen javnosti na velikoj svečanosti 2. oktobra, na dan obeležavanja četrdeset jednogodišnjice oslobođenja grada od okupacije Osovine. Centralni skulpturalni element spomen – obeležja je bronzano vajarsko delo širine oko 5 metara u obliku raonika.

Dok je sama skulptura još uvek relativno netaknuta, primarna gravirana ploča ispred spomenika je ukradena, a sam teren je prilično obrastao i neuređen. Ipak, uprkos ovom lošem stanju u kojem se trenutno nalazi, lokalne grupe i dalje sprovode redovne godišnje komemorativne događaje na ovom lokalitetu.

Fotografije: Spomenik Database

Preporučeni tekstovi

Pratite nas na:

0 Comments

Pošalji komentar

Vaša email adresa neće biti objavljena. Obavezna polja su označena sa *